Кўпчилик дори қабул қилганда унинг организмда қандай ҳаракатланиши ва касаллик белгиларига қандай таъсир кўрсатиши ҳақида ўйлаб кўрмайди. Аслида эса ҳар бир дори организмга кирганидан сўнг бир қатор мураккаб жараёнлардан ўтади. Бу жараёнларни фармакология фани ўрганади.

Дорининг организмдаги «саёҳати» одатда тўрт асосий босқичдан иборат:
1. Сўрилиш — дори қонга ўтади
Таблетка, капсула, сироп ёки бошқа дори воситаси организмга киргач, унинг фаол моддаси қон айланишига сўрилади. Дорининг қанчалик тез ва қай даражада сўрилиши уни қабул қилиш усули, дори шакли ва организмнинг хусусиятларига боғлиқ.
Масалан, оғиз орқали қабул қилинган дори одатда ошқозон-ичак тизими орқали сўрилади. Айрим дорилар эса тери, ўпка, мушак ёки томир орқали организмга киритилади.

2. Тақсимланиш — дори керакли жойга етиб боради
Қон оқими дорининг фаол моддасини организм бўйлаб ташийди. Дори муайян тўқима, аъзо ёки ҳужайрадаги ўзининг «нишони»га етиб бориши керак. Айрим дорилар бутун организмга тарқалади, бошқалари эса асосан маълум бир аъзо ёки тўқимага таъсир кўрсатиш учун мўлжалланган.

Дори қандай қилиб таъсир кўрсатади?
Дорининг организмга таъсири унинг молекулалари билан ҳужайралардаги муайян нишонлар — кўпинча рецепторлар ёки ферментлар ўртасидаги ўзаро таъсирга боғлиқ. Оддий қилиб айтганда, рецепторни «қулф», дори молекуласини эса унга мос «калит» сифатида тасаввур қилиш мумкин. Айрим дорилар рецепторни фаоллаштиради, бошқалари эса уни блоклайди. Масалан, баъзи аллергияга қарши дорилар гистамин рецепторларини блоклаб, аллергия белгилари камайишига ёрдам беради.
Бошқа дорилар эса ферментлар фаолиятини ўзгартиради. Масалан, статинлар холестерин ҳосил бўлишида иштирок этувчи ферментни тўсиб, организмда холестерин миқдорининг камайишига олиб келади.

3. Метаболизм — организм дорини қайта ишлайди
Дори организмда маълум вақт қолганидан сўнг унинг бир қисми ўзгаришга учрайди. Бу жараён метаболизм деб аталади. У асосан жигардаги ферментлар иштирокида амалга ошади.
Кўп ҳолларда метаболизм дорининг фаоллигини пасайтиради ва уни организмдан чиқаришни осонлаштиради. Бироқ айрим дориларда аксинча, организмда қайта ишлангандан кейингина фаол модда ҳосил бўлади.

4. Чиқарилиш — дори организмни тарк этади
Дори ёки унинг организмда ҳосил бўлган метаболитлари асосан буйраклар орқали пешоб билан чиқарилади. Айрим моддалар эса ўт, ичак, ўпка, тер ёки бошқа йўллар орқали чиқарилиши мумкин.

Нега бир хил дори турли одамларга ҳар хил таъсир қилиши мумкин?
Дорининг таъсири инсоннинг ёши, вазни, жигар ва буйраклар фаолияти, бошқа қабул қилаётган дорилари ва организмнинг индивидуал хусусиятларига боғлиқ бўлиши мумкин. Генетик фарқлар ҳам айрим дориларга организмнинг қандай жавоб беришида роль ўйнайди. Шунинг учун бирор кишига яхши таъсир қилган дори бошқа одамга худди шундай таъсир қилмаслиги ёки ножўя таъсир келтириб чиқариши мумкин.

Хулоса. Дори организмга кирганидан сўнг шунчаки «касал жойни даволаб қўймайди». У аввал сўрилади, қон орқали тарқалади, муайян биологик нишон билан ўзаро таъсирлашади, организмда қайта ишланади ва охир-оқибат чиқариб юборилади.
Дорининг қандай таъсир қилиши ва организмдан қанча вақтда чиқиши ҳар бир препаратнинг хусусиятлари ҳамда инсон организмининг индивидуал ҳолатига боғлиқ. Шунинг учун дори воситаларини ўзбошимчалик билан эмас, мутахассис тавсияси асосида қабул қилиш муҳим.