Antibiotiklar XX asr tibbiyotidagi eng muhim kashfiyotlardan biri hisoblanadi. Ular infeksion kasalliklardan millionlab insonlarning hayotini saqlab qoldi va zamonaviy tibbiyot taraqqiyotiga yoʻl ochdi. Biroq vaqt oʻtishi bilan antibiotiklarning nazoratsiz va asossiz qoʻllanilishi jiddiy global muammo — antibiotikka chidamlilik (rezistentlik)ni keltirib chiqardi.

Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti antibiotikka chidamlilikni insoniyat salomatligiga tahdid solayotgan eng katta xavflardan biri sifatida baholaydi. Ana shu xavf antibiotiklarni faqat shifokor retsepti asosida berish amaliyotini joriy etishga turtki boʻldi. Biroq bu jarayon mamlakat va mintaqalarda turlicha kechdi.

AQSHda antibiotiklar 1940-yillarda, ayniqsa Ikkinchi jahon urushi davrida ommaviy qoʻllanila boshladi. Ilk yillarda ularning sotilishi nisbatan erkin boʻlib, qatʼiy nazorat mexanizmlari hali shakllanmagan edi.

1951-yilda qabul qilingan Durham–Humphrey Amendment qonuni AQSH farmatsevtika tizimida burilish nuqtasi boʻldi. Ushbu hujjat dori vositalarini ikki toifaga ajratdi:

• faqat retsept bilan beriladigan dorilar;
• retseptsiz (OTC) sotiladigan dorilar.

Shu paytdan boshlab antibiotiklar rasman retseptli dori vositalari sifatida belgilandi. Keyingi oʻn yilliklarda, ayniqsa 1960–1970-yillarda antibiotikka chidamlilik muammosi keskinlashgani sababli, AQSH Oziq-ovqat va dori-darmonlar boshqarmasi (FDA) nazoratni yanada kuchaytirdi.

Yevropa davlatlarida antibiotiklarni retsept bilan berish jarayoni bir vaqtda va bir xil surʼatda kechmagan. 1950–1960-yillarda Buyuk Britaniya, Germaniya va Fransiya kabi mamlakatlar antibiotiklarning erkin sotuvini cheklay boshladi.

1960–1970-yillarga kelib esa antibiotiklar deyarli barcha Yevropa mamlakatlarida toʻliq retseptli dori vositalari sifatida mustahkamlandi. Keyinchalik Yevropa Ittifoqi doirasida qabul qilingan umumiy farmatsevtik qoidalar antibiotiklarni barcha aʼzo davlatlarda faqat retsept bilan berilishini kafolatladi.

Rossiyada sobiq SSSR vaqtida antibiotiklar rasmiy hujjatlarga koʻra retseptli hisoblangan. Davlatda dorilar uch toifaga boʻlingan: 

• Retsept bilan beriladigan dorilar: antibiotiklar, gormonal preparatlar, yurak, qon bosimi uchun dorilar. 
• Retseptsiz dorilar: aspirin, analgin, validol, yod, zelenka, vitaminlar. 
• Qatʼiy hisobdagi dorilar: tarkibida narkotik va psixotrop boʻlgan dori vositalari. 

1991-yildan keyin MDH davlatlarida yuz bergan iqtisodiy va huquqiy oʻzgarishlar natijasida antibiotiklar koʻp yillar davomida  erkin sotildi. Bu esa oʻz-oʻzini davolash, antibiotiklarni asossiz qoʻllash va rezistentlikning tez oʻsishiga olib keldi.

Faqat 2010-yillardan boshlab, Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining antibiotikka chidamlilikka qarshi global tavsiyalari asosida, Rossiya, Qozogʻiston, Oʻzbekiston va boshqa MDH davlatlarida antibiotiklarni retsept bilan berish boʻyicha qonunchilik va nazorat tizimlari kuchaytirila boshlandi. Amaliyotda esa qatʼiy nazorat ayniqsa 2020-yillardan keyin sezilarli darajada kuchaydi. 

Qozogʻistonda 2020-yil COVID-19 pandemiyasidan soʻng, antibiotiklarni retseptsiz sotish qatʼiy taqiqlandi. 2021-yilga kelib nazorat kuchaytirildi. Qirgʻiziston va Tojikistonda ham retsept bilan dori sotishni qatʼiylashtirish tartibi bosqichma-bosqich rivojlantirilmoqda. 

Xulosa

Antibiotiklar insoniyat hayotini saqlab qolgan ulkan tibbiy yutuq boʻlishiga qaramay, ularni nazoratsiz qoʻllash xavfli oqibatlarga olib keldi. Shu sababli dunyo mamlakatlari turli davrlarda, turli surʼatlarda boʻlsa-da, antibiotiklarni faqat retsept bilan berish tizimiga oʻtdi.

Mutaxassislar taʼkidlashicha, retsept tizimi antibiotikka chidamlilikka qarshi kurashda muhim qadam hisoblanadi. Biroq u samarali boʻlishi uchun qonunchilik bilan bir qatorda jamoatchilik ongi, tibbiy madaniyat va ishonchli nazorat mexanizmlari ham zarur.